Anselm – The movie

De Duitse regisseur/filmmaker Wim Wenders maakt bijna een spirituele belevenis van de documentaire over zijn vriend, generatie- en landgenoot Anselm Kiefer.

De film opent met het kunstwerk Women of Antiquity, een aantal witte jurken die in een landschap staan. De camera maakt rondjes om de jurken heen terwijl het ritselen van de bladeren en het geluid van vogels te horen zijn. Opeens klinkt gefluister, de vrouwen willen iets aan ons vertellen. De kunstwerken komen haast tot leven.

Op een oude fiets rijdt Anselm Kiefer door zijn loods net buiten Parijs. Tussen de metershoge schilderijen door, langs stellingen vol kunstenaarsmaterialen, voorbij een bibliotheek met reuzenboeken van lood, naar de plek waar nieuw werk staat te wachten. Het is nog niet af, veel te netjes. De brander moet erop, zodat het met verf, stro en gips bedekte schildersdoek vlam vat, en het vuur zwartgeblakerde plekken achterlaat. Wat een heerlijk gezicht is het om die al wat oudere man hiermee aan het werk te zien.

.
.

Wenders laat Anselms werk overvloeien met een filmisch portret dat langs verschillende levensfasen zwerft. De regisseur houdt hierbij het tumult van verandering nauw in de gaten. Keer op keer keren de tienjarige Kiefer en de voorliefde voor zonnebloemen, al struikelend tussen classicistische kunstwerken en oorlogsdestructie, terug. Voor even komen de oude Anselm en zijn tienjarige ‘ik’ elkaar tegen aan de oevers bij een onbestemd bos. Wat de kunstenaar het vaakst vindt op zijn pad is de schuld over en zwaarte van het Duitse verleden. Maar zelfs in het verval en de ondergang ontdekt deze lichtpunten.

.

Wenders maakt er een bijna spirituele belevenis van, passend bij de ambities van Kiefer, die zich al een leven lang verdiept in mythologie, poëzie en filosofie. Zo portretteert Wenders de kunstenaar als een graver die niet bang is voor wat hij zal vinden. Een bouwer van scheve, rommelige kathedralen, die naar de hemel reiken maar het aardse falen benadrukken.

Deze film is anders dan andere documentaires. De film voelt meer als een zwerftocht door de verschillende kunstwerken die Kiefer heeft gemaakt, dan een chronologische vertelling van zijn leven. Er zijn daarom ook weinig scènes waar Kiefer recht in de camera praat. Wenders laat vooral de kunst en de inspiraties waaruit die kunst is ontstaan voor zichzelf spreken. Dit is vernieuwend en zorgt ervoor dat de film blijft verrassen.

.

De film weerspiegelt de kunstenaar door, net zoals Kiefer zelf, veel verschillende vormen te gebruiken. Anselm is daardoor een poëtische film en houdt de kijker alert. De verschillende thema’s worden besproken door middel van archiefmateriaal, zoals oude interviews met Kiefer, maar ook acteurs die Kiefer als jongeman en klein jongetje spelen. Daarnaast zien we Kiefer in het heden bezig met het maken van nieuwe kunst. De film is hierdoor een mozaïek van beelden die samen duidelijk maken wie Kiefer als kunstenaar is. Het bijpassende geluid zorgt voor volledige onderdompeling in de beelden en schilderijen die hij maakt.

Kritisch is de film bepaald niet

Het is jammer dat de focus vooral op de kunstwerken zelf ligt. De film is voornamelijk geïnteresseerd in de kunstenaar Kiefer en niet de man daarachter. De invloeden op Kiefers kunst worden duidelijk geschetst, maar nooit waarom deze invloeden en inspiraties Kiefer zoveel raakten. Hoe Kiefer op ideeën voor zijn kunst komt en wat zijn proces is voor het maken van kunst, blijft ook onduidelijk. De film maakt je nieuwsgierig naar meer, maar die honger wordt helaas nooit gestild.

Wenders’ bewondering voor Anselm Kiefer is nadrukkelijk aanwezig. Kritische noten ontbreken. Zo maakt Kiefer in zijn kunst veelvuldig gebruik van symbolen en ideeën uit de nazitijd. Hij wil het helingsproces van Duitsland kracht bijzetten door de nazisymbolen juist van hun kracht te ontdoen. Het is zijn idee dat wanneer men nog altijd bang is om de symbolen uit het verleden te gebruiken, het oorlogstrauma nooit helemaal verwerkt kan worden. Maar kunnen tekens die symbool staan voor de moord op miljoenen mensen verantwoord in de kunst gebruikt worden? Wenders onderneemt geen enkele poging tot een interpretatie of een verklaring.

Met de te bedachte fictie-reconstructies die het leven van Kiefer achter zijn gigantische doeken probeert te verbeelden, wordt de film inhoudelijk minder scherp. De film weet op zulke momenten nooit echt de emotionele resonantie te vinden. Het blijft een verbluffend mooi gemaakte kunstdocumentaire, maar hooguit één die wel de schoonheid, maar niet de poëzie van zijn onderwerp weet over te brengen.

Wim Wenders en Fassbinder zijn waarschijnlijk toch wel de belangrijkste regisseurs van het naoorlogse West-Duitsland. Wenders koos bewust voor 3D filmformat om het werk van Kiefer maximaal tot uitdrukking te laten komen. Toch heb ik bewust voor een 2D-projectie gekozen. En dat is me enorm bevallen.

Met stills uit de film.

Loading