Anselm Kiefer – Bilderstreit

Anselm Kiefer is een van de grootste kunstenaars van het moment. In museum Voorlinden krijgt hij alle ruimte om zijn meest recente, monumentale schilderijen met stro, goud en lood te tonen aan het publiek. De focus ligt op zijn werk uit de laatste 15 jaar – en daar zit veel tussen wat nog niet eerder te zien is geweest! Een primeur dus.

De tentoonstellingsmakers mochten in de depots van de grootse hedendaagse kunstenaar uitkiezen wat ze maar wilden. Geen chronologische overzichtstentoonstelling, maar een uitwerking van de belangrijkste thema’s, materialen en kunstvormen waar hij de afgelopen vijftien jaar mee bezig was.

Het monumentale oeuvre van Kiefer kent zijn eigen beeldtaal en gelaagdheid, waarin ruwe, onconventionele materialen en flarden Duitse geschiedenis, mythologie, poëzie en literatuur de kijker intrigeren en in het ongewisse laten. De door daglicht verlichte zalen van Voorlinden vormen het toneel voor de solotentoonstelling Bilderstreit.

Met het reusachtige doek Wolfsbohne – für Paul Celan (2020) toont Kiefer een ruïne met trappen, waarboven een fragment van Celan staat geschreven. Volgens hem is Celan de enige dichter die het naoorlogse Duitsland weet te duiden en daarmee is zijn dichtkunst een grote inspiratiebron voor Kiefer. De enorme loden boekenkast die in dezelfde ruimte staat, verbeeldt hoe zwaar de geschiedenis soms kan zijn.

Wolfsbohne – für Paul Celan (2020)
Hortus Conclusus (2007-14)

Zo zien we in de metershoge houtsnede Hortus Conclusus (2007-14) een man onder een vergane zonnebloem liggen, we weten niet of hij nog leeft. De zaden van de zonnebloem zijn echter teken van nieuw leven, voor Kiefer een symbool van de oneindige cyclus van bloei en verval van de natuur, en van de geschiedenis.

In Der Morgenthau – Plan ziet de kritische beschouwer in een enorm goudkleurig tarweveld een terracotta slang op het zand. De link met listig is snel gelegd en dat is met goede reden. In 1944 werd namelijk het Morgenthau Plan opgezet door de Amerikaanse minister van Financiën. Duitsland moest worden gedemilitariseerd, gedeïndustrialiseerd en veranderd in akkerland. Kiefer ziet in dat dit Hitler juist ‘hielp’ doordat hij zo doorvechten kon rechtvaardigen; immers door dit plan zouden anders miljoenen Duitsers sterven van de honger. Het werk laat duidelijk zien hoe pastoraal en idealistisch het idee was, maar tegelijkertijd laat het gouddruipende koren de angst zien voor een naderende hongerdood en een duistere oorlogsrechtvaardiging.

Der Morgenthau – Plan 

Op vele schilderijen sieren hun dichtregels de luchten boven het landschap. In beeldtaal verwijst hij ook naar verhalen en geschiedenissen, zo toont Sichelschnitt (2019) een duidelijke gelijkenis met Korenveld met kraaien (1890) van Vincent van Gogh, een van diens laatste werken.

Sichelschnitt (2019)

Het grootste schilderij hier is Aus Herzen und Hirnen spriessen die Halme der Nacht. Het is bijna 40 vierkante meter.

Aus Herzen und Hirnen spriessen die Halme der Nacht

Op de wanden van Voorlinden kom je het rafelige handschrift van Kiefer met regelmaat tegen. In zwart noteert hij de mysterieuze titels van zijn installaties. In Zaal 6 bevindt zich een overdaad aan vitrines met objecten, met daarachter grote wandvullende werken. De vitrines zitten bomvol verwijzingen en verhalen die vragen oproepen. De verhalen lopen ook in elkaar over. De titels verwijzen onder andere naar sprookjes, mythen, natuurfenomenen en opera’s. Door de veelheid ervan is de ruimte haast te beladen geworden voor de kijker. Achter glas valt een metershoge toren op, opgebouwd uit doorgeroeste rolstoelen. Even verderop zien we een serie zelfgemaakte fietsen als drager van verschillende materialen, een speels motief in Kiefer’s oeuvre. Ze zijn overgoten met symboliek en belichamen tegelijk de dynamiek van zijn kunstenaarschap dat voortdurend in beweging is.

Neem Kiefers drieluik van een donker bos met slierten mist, dode struiken op de voorgrond en een in de lucht wapperende witte jas. Dit sombere bos wordt opeens nog dreigender als je de details goed bekijkt. Want is dat een arm of been in de struiken? En daar: een hoofd? En dan die witte lichtjes of ijsjes of… oei, het lijken wel kiezen. De titel is Karfunkelfee oftwel Karbonkelfee, een titel als uit een sprookje. Maar zo te zien dan wel een grimmig sprookje. Wie heel goed kijkt ontdekt nog iets bijzonders. In het midden van het kunstwerk zit namelijk een echte karbonkel verstopt. Deze bruinrode edelsteen uit sagen en sprookjes gloeit helderrood in het donker, maar is overdag amper te zien.

In het donker staat een levensgrote ‘kijkdoos’ opgesteld, Winterreise, 2015-2020, vernoemd naar de liederencyclus van Schubert. Het is een theaterdecor met een bos waarin een oud ziekenhuisbed, paddenstoelen en namen van Duitse componisten en romantische, veelal nationalistische, schrijvers figureren. Indirect is het een verwijzing naar hoe de nazi’s het werk van deze figuren uit de romantiek hebben gebruikt om hun politieke agenda deels te rechtvaardigen. Het kwade en het schone leven in en met ons, laat het decor zien. De paddenstoelen en schimmels lijken hier ook naar te verwijzen: alles heeft een connectie met elkaar. 

Winterreise (2015-2020)

Geen enkele creatie op deze tentoonstelling is traditioneel, maar juist een mix van kunstvormen en bijzondere materialen. Van een enorme passer in een regenachtig landschap tot bewerkte boombladeren: elk werk verrast. En vertelt altijd meer dan je op het eerste gezicht denkt.

Over Kiefer zelf

Anselm werd twee maanden voor het einde van de Tweede Wereldoorlog geboren in een ondergrondse schuilkelder in Donaueschingen, Zuid-Duitsland. Hij groeide op in een verwoeste wereld vol indringende herinneringen aan de gebrekkige schuldgevoelens van zijn landgenoten.

In de jaren zeventig schilderde hij verlaten en afgebrande akkervelden en de ondoordringbare wouden bezield met de beeltenissen van Duitse schrijvers, dichters en filosofen.

Na deze periode begon Kiefer, gewapend met stro, verf, beton, klei, ijzer, haar, lood, gebroken glas, een vlammenwerper en grote spatel zijn eigen imposante imperium. Hij maakte zijn eigen akkervelden en bossen. Hij bouwde zijn eigen vliegtuigen, stichtte zijn eigen bibliotheken met bovenmaatse boeken uit lood. Met takken en zonnebloemen werden landschappen geënsceneerd waar tanks doorheen hadden gereden, waarin veldslagen hadden plaatsgevonden.

In 1992 verhuisde Kiefer zijn atelier van een gigantische, verlaten steenfabriek in het Duitse Buchen naar het Zuid-Franse Barjac, een kurkdroog, 40 hectare groot gebied waar hij 15 meter hoge torens bouwde en een netwerk van tunnels liet aanleggen, en dat inmiddels een toeristische trekpleister is geworden.

Ondertussen is de kunstenaar alweer verhuisd naar Croissy-Beaubourg, even buiten Parijs, waar hij de vroegere depots van het beroemde warenhuis La Samaritaine aan zijn arsenaal onroerend goed heeft toegevoegd. Om van het ene kunstwerk in opbouw naar het andere te komen, neemt hij de fiets. Om zijn schilderijen te voltooien gebruikt hij een hoogwerker.

Loading