Help, ik val van de trap!

In slechte stripverhalen gebeurt het nog weleens: je ziet iemand van de trap vallen en in het tekstballonnetje staat: ‘Help, ik val van de trap!’ Alsof de tekenaar bang is dat de lezer anders denkt dat de hoofdpersoon gezellig op weg is naar boven.

Kunstmatige intelligentie heeft daar ook een handje van. Vraag om een afbeelding bij een artikel en voor je het weet staat de hele foto vol uitleg. Op een koffiebeker verschijnt een grappig bedoelde spreuk, aan de muur hangt een bord met de boodschap van het artikel en op tafel ligt een boek waarvan de titel nog eens samenvat wat we moeten begrijpen. Als er ruimte over is, komt er ook nog een tekstballon bij.

Onlangs vroeg ik om een afbeelding bij een overzicht van films en series die ik had bekeken. De filmtitels mochten natuurlijk zichtbaar zijn; daar ging het tenslotte om. Maar AI beperkte zich daar niet toe. Ook bekers, boeken, ballonnen en muren werden voorzien van zelfverzonnen teksten. Geen enkele daarvan voegde iets toe. Integendeel: ze maakten de afbeelding drukker, dommer en ongeloofwaardiger.

Wat mij daaraan stoort, is niet alleen dat mijn opdracht slecht wordt uitgevoerd. Het laat ook zien hoe weinig vertrouwen AI soms heeft in beeld. Alles moet benoemd, onderstreept en uitgelegd worden. Gezelligheid wordt een mok met ‘gezellig’ erop. Creativiteit krijgt een bordje ‘creatieve ruimte’. Verdriet heeft blijkbaar een onderschrift nodig, voor het geval we de tranen niet opmerken.

In mijn kunstlessen probeerde ik leerlingen juist het tegenovergestelde te leren. Als je wilt laten zien dat iemand bang is, schrijf je niet simpelweg ANGST boven zijn hoofd. Je onderzoekt een houding, een blik, de ruimte eromheen, het licht, misschien zelfs wat je níét laat zien. Beeldende kunst begint waar de uitleg ophoudt.

AI kan technisch indrukwekkende beelden maken. Licht, materiaal en perspectief zijn soms verbluffend. Maar zodra het systeem bang wordt dat wij de bedoeling niet begrijpen, verandert het van beeldmaker in een overijverige rondleider. Het wijst alles aan voordat we zelf hebben kunnen kijken.

Misschien is dat voorlopig mijn belangrijkste opdracht aan AI: maak het beeld en houd daarna je mond.